Uluslararası Hukukta Çok Uluslu Şirketlerin Çevresel Zararlardan Kaynaklanan Sorumluluk Rejimi

İÇİNDEKİLER

KISALTMALAR LİSTESİ
GİRİŞ

BİRİNCİ BÖLÜM
1. Uluslararası Hukukta Çevresel Zarara İlişkin Kavramsal Temeller, İlkeler ve Çevresel Zararlarda Uluslararası Sorumluluğun Kaynakları
1.1. Uluslararası Hukukta Sorumluluğun Genel Teorisi
 1.1.1. Sorumluluk Kavramı ve Muhteviyatı
  1.1.1.1. Kurumsal Sosyal Sorumluluk
  1.1.1.2. Kurumsal Hesap Verebilirlik
 1.1.2. Doğrudan ve Dolaylı Sorumluluk Sınıflandırması
  1.1.2.1. Klasik Kavrayış Temelinde Doğrudan Sorumluluk
  1.1.2.2. Genişletici Bir Tutum Olarak Dolaylı Sorumluluk
 1.1.3. Objektif Sorumluluk Yaklaşımı
1.2. Uluslararası Sorumluluk Hukukunda Gerekli Özenin (Due Diligence) Hukuki Statüsü
 1.2.1. Gerekli Özen (Due Diligence) Kavramının Elastikiyeti
 1.2.2. Gerekli Özen (Due Diligence) Yükümlülüğünün İhlalinden Kaynaklanan Uluslararası Bir Haksız Fiilin Mevcudiyeti
  1.2.2.1. Devlet Sorumluluğuna Alternatif Bir Bakış Olarak Gerekli Özene (Due Diligence) Başvurulması ve Davranış Atfının Sınırları
  1.2.2.2. Gerekli Özen (Due Diligence) Yükümlülüğünün İhlali
1.3. Uluslararası Çevre Hukuku ve Çevresel Zararlardan Doğan Uluslararası Sorumluluk Sistemi
 1.3.1. Çevresel Zarar ve Sorumluluk Arasındaki İlişki
  1.3.1.1. Sınıraşan Zarar
  1.3.1.2. Eşik Kriteri
  1.3.1.3. Uluslararası Sorumluluk Doğuran Fiil (Faaliyet) ile Çevresel Zarar Arasında Nedensellik Bağının Kurulması
  1.3.1.4. Amicus Curiae Usulü ve Hükümet Dışı Örgütlerin Rolü
 1.3.2. Çevresel Sorumluluğa İlişkin Uluslararası Hukuk Kaynakları
  1.3.2.1. Bağlayıcı Formda Uluslararası Hukuk Enstrümanları
  1.3.2.2. Esnek Hukuk (Soft Law) Niteliğindeki Uluslararası Hukuk Enstrümanları
  1.3.2.3. Çevresel Zararlardan Doğan Uluslararası Sorumluluğa İlişkin Bazı Yerleşik İlkeler
1.4. Çevresel Zararlarda Uluslararası Sorumluluğun Devlete Atfedilmesine ve Devlet Dışı Aktörlerin Rolüne İlişkin Tartışmalar
 1.4.1. Devlet Dışı Aktörlerin Davranışlarının Devlete Atfedilmesi: Devletin Haksız Fiilden Kaynaklanan Sorumluluğuna İlişkin Taslak Maddeler Kapsamında Değerlendirme
 1.4.2. Devlet Dışı Aktörler: Uluslararası Örgütler, Bireyler ve Çok Uluslu Şirketler
  1.4.2.1. Uluslararası Örgütler
  1.4.2.2. Bireyler
  1.4.2.3. Çok Uluslu Şirketler
 1.4.3. Sorumluluğun Özel Aktörler Üzerinde Bir Kontrol Sorunu Olarak Ortaya Çıkışı: Farklı Standartlar
  1.4.3.1. Uluslararası İnsancıl Hukuk Bakımından Değerlendirme
 1.4.4. Sorumluluk Hususunda Lex Specialis Olarak Uluslararası Çevre Hukukunun Rolü ve Uluslararası Bir Çevre Mahkemesine Duyulan İhtiyaç

İKİNCİ BÖLÜM
2. Çok Uluslu Şirketlerin Uluslararası Hukuk Kişiliği ve Çevresel Zararlarda İnsan Hakları Temelli Bir Çözüm Arayışı
2.1. Uluslararası Hukukun Kişileri Üzerine Teorik Tartışmalar: Devlet Merkezli Kişilik Anlayışının Dönüşümü
 2.1.1. Çok Uluslu Şirketlerin Kişiliğine İlişkin Tartışmalar
  2.1.1.1. Çok Uluslu Şirketlerin Uluslararası Hukuk Kişiliğini Kabul Eden Yaklaşım
  2.1.1.2. Çok Uluslu Şirketlerin Uluslararası Hukuk Kişiliğini Reddeden Yaklaşım
  2.1.1.3. Ilımlı Bir Yaklaşım: Çok Uluslu Şirketlere Özgü Yeni Bir Hukuki Statüye Duyulan İhtiyaç
 2.1.2. Çok Uluslu Şirketlerin Uluslararası Sistemde Yarattığı Etki: Olgusal Çerçeve
  2.1.2.1. Uluslararası Hukuki Söylem ve Çok Uluslu Şirketlerin Anomalisi
  2.1.2.2. Çevrenin Korunması ve Serbest Ticaret Arasındaki İkilemde Çok Uluslu Şirketlerin Rolü
  2.1.2.3. Çok Uluslu Şirketlerin Uluslararası Hukuku İhlal Etme Potansiyeli
2.2. Çok Uluslu Şirketlerin Çevresel Zararlardan Kaynaklanan Sorumluluğuna İlişkin Yol Gösterici Esnek Hukuk (Soft Law) Enstrümanlar ve Çok Uluslu Şirketlerin Sorumluluğuna Yönelik Uluslararası Girişimler
 2.2.1. Tarihsel Bağlam: Uluslararası Topluluğun Çok Uluslu Şirketlerin Etkilerini Araştırma Eğilimi
  2.2.1.1. Birinci Aşama: Çok Uluslu Şirketlerin Hakları ve Sorumlulukları
  2.2.1.2. İkinci Aşama: Gönüllülük ve Bağlayıcı Yükümlülükler Arasında Kurulan Köprü
 2.2.2. Normatif Bağlam: Uluslararası Hukuk Enstrümanlarının Gönüllü Davranış Kuralları Olarak Nitelendirilmesi ve Uluslararası İzleme Prosedürleri
  2.2.2.1. Çok Uluslu Şirketler için OECD Rehber İlkeleri
  2.2.2.2. Uluslararası Çalışma Örgütü Üçlü Bildirisi
  2.2.2.3. Birleşmiş Milletler Küresel Kompaktı
 2.2.3. Paradoks Sürecine Geçiş: Çok Uluslu Şirketlerin Sorumluluklarının Belirlenmesinde Gönüllü Standartların Potansiyel Etkileri ve Yarattığı Zorluklar
  2.2.3.1. Gönüllü Şeklinde Nitelendirilen Uluslararası Enstrümanları Meşrulaştırma Arayışı
  2.2.3.2. Hukuki Yükümlülükten Sosyal Sorumluluğa Dönüş veya Sosyal Sorumluluktan Hukuki Yükümlülüğe Tırmanış: Ruggie Süreci
2.3. Sorumluluk Hukukunda Bir Çıkış Koridoru Olarak İnsan Hakları Kılıcı
 2.3.1. Çok Uluslu Şirketlerin İnsan Hakları İhlallerinden Kaynaklanan Sorumluluğu
  2.3.1.1. Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Yüksek Komiserliği’nin Çok Uluslu Şirketlerin İnsan Hakları Sorumluluğu Konusundaki Raporu
  2.3.1.2. Birleşmiş Milletler İnsan Haklarının Geliştirilmesi ve Korunması Alt Komisyonu Tarafından Hazırlanan Ulusötesi Şirketlerin ve Diğer İşletmelerin İnsan Haklarıyla İlgili Sorumluluklarına İlişkin Normlar Taslağı
  2.3.1.3. Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Konseyi 26/9 Sayılı Rezolüsyonu
  2.3.1.4. Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Konseyi 48/13 Sayılı Rezolüsyonu
 2.3.2. İnsan Hakkı İhlali Olarak Çevresel Zarar
 2.3.3. İnsan Haklarının Dikey ve Yatay Etkisi: İnsan Haklarının Yatay Etkisine İlişkin Tartışmalar ve Eleştiriler
 2.3.4. Sorumluluk Hukuku Kapsamında İnsan Haklarına Ekolojik Bir Yaklaşım
 2.3.5. Uluslararası Hukuk Enstrümanlarının Yeni Paradigmaya Uyarlanması: Hak Temelli Bir Yaklaşım Olarak Sorumluluk Hukuku
  2.3.5.1. İkili Yatırım Andlaşmalarının İnsan Hakları Üzerindeki Etkisi
  2.3.5.2. Ev Sahibi (Host State) Devletin Çok Uluslu Şirketlere İnsan Hakları Yükümlülükleri Koyma Kapasitesi
  2.3.5.3. Yatırım Tahkimlerinde İnsan Hakları Savunmasının Önemi

ÜÇÜNCÜ BÖLÜM
3. Çok Uluslu Şirketlerin Çevresel Zararlardan Doğan Sorumluluğunun Çok Boyutlu Yapısı ve Uluslararası Sorumluluğun Devletle İlişkilendirilmesi
3.1. Tartışmanın Teorik Çizgileri: Çok Uluslu Şirketlerin Sorumluluğuna İlişkin Farklı Perspektifler
 3.1.1. Uluslararası Hukuk Temelinde Çok Uluslu Şirketlere Sorumluluk İzafe Edilmesine İlişkin Tartışmalar
  3.1.1.1. Çok Uluslu Şirketlere Doğrudan Sorumluluk Arayışına İten Unsurlar
  3.1.1.2. Çok Uluslu Şirketlerin Doğrudan Sorumluluğunun Sınırları ve Eksik Yönleri
3.2. Uygulamadaki Görünüm: Dikey ve Yatay Sorumluluk Yaklaşımı ve Çok Boyutlu Bir Olgu Olarak Sorumluluk Hukuku
 3.2.1. Uluslararası Hukukta Çok Uluslu Şirketlerin Sorumluluğuna İlişkin Diyalektik
  3.2.1.1. Devletlerin Çok Uluslu Şirketleri Düzenleme Yükümlülüğü
  3.2.1.2. Bir Çözüm Arayışı Olarak Haksız Fiil Hukuku
  3.2.1.3. Sınıraşan Çevresel Zararlar Bağlamında Çevresel Etki Değerlendirmesi
 3.2.2. Yarışan Yetkiler Sorunu: Çoklu Devlet Sorumluluğu
 3.2.3. Uluslararası Kamu Şirketi / Çok Uluslu Kamu Teşebbüsü
 3.2.4. Başarısız Devletlerde Çok Uluslu Şirketler
 3.2.5. Çevresel Zararlardan Doğan Sorumluluğun Avrupa Birliği Hukuku Kapsamındaki Görünümü
  3.2.5.1. Çevresel Sorumluluk Direktifi
  3.2.5.2. 1215/2012 No’lu Brüksel Ia Tüzüğü
  3.2.5.3. 1760/2024 No’lu Kurumsal Sürdürülebilirlik ve Gerekli Özen (Due Diligence) Direktifi
  3.2.5.4. 956/2023 No’lu Avrupa Birliği Sınırında Karbon Düzenleme Mekanizmasının (CBAM) Kurulmasına İlişkin Tüzük
3.3. Çevresel Zararlarda Sorumluluğun Uygulama İtibariyle Örnekleri
 3.3.1. Nükleer Faaliyetler
 3.3.2. Uzay Faaliyetleri
 3.3.3. Hava Kirliliği
 3.3.4. Su Kaynaklarının Kirlenmesi

SONUÇLAR
KAYNAKLAR